تاثیر پروبیوتیک‌ شیر مادر بر سیستم ایمنی و روده نوزاد

شکل‌گیری میکروبیوم روده از دوران جنینی

مطالعات جدید نشان می‌دهد که روند کلونیزاسیون میکروبی نوزاد احتمالاً از دوران جنینی آغاز می‌شود. شواهدی از وجود قطعات DNA باکتریایی در جفت، مایع آمنیوتیک و مکونیوم نوزاد وجود دارد. به همین دلیل برخی پژوهش‌ها فرض «ایجاد مستعمره باکتریایی درون رحمی» را مطرح کرده‌اند؛ اگرچه هنوز اختلاف نظر است و بحث‌هایی درباره آلودگی نمونه‌ها (کیتوما) وجود دارد. با این حال، به نظر می‌رسد سیگنال‌های ایمنی و متابولیت‌های باکتریایی مادری می‌توانند از طریق جفت وارد بدن جنین شوند. این بدان معناست که میکروبیوم مادر (خاصه روده و رحم) پیش از تولد می‌تواند ریشه‌های اولیه میکروبیوم نوزاد را شکل دهد.

پروبیوتیک‌های شیر مادر و اهمیت آنها

پس از تولد، شیر مادر یکی از غنی‌ترین منابع پروبیوتیک و پره‌بیوتیک برای نوزاد است. شیر مادر حاوی گونه‌های مفیدی از باکتری‌ها (مانند لاکتوباسیلوس‌ها و بیفیدوباکتریا) و عوامل ایمنی (آنتی‌بادی‌ها، فاکتورهای رشد) است که به تدریج روده نوزاد را کلونیزه و تقویت می‌کند. مطالعات نشان داده‌اند که تغذیه انحصاری با شیر مادر در شش ماه اول موجب ایجاد یک میکروبیوم روده سالم با غلظت بالاتر بیفیدوباکتریا و لاکتوباسیلوس در نوزاد می‌شود. به عبارت دیگر، شیر مادر نقش کلیدی در تعادل میکروبیوم نوزاد دارد و از طریق پروبیوتیک‌ها و ترکیبات زیستی خود، محیطی مناسب برای رشد باکتری‌های مفید مهیا می‌کند.

تأثیر میکروبیوم مادر بر ترکیب شیر

میزان و نوع پروبیوتیک‌ها در شیر مادر تا حد زیادی به میکروبیوم و وضعیت سلامتی روده مادر بستگی دارد. زمانی که مادر طی بارداری و شیردهی از مکمل‌های پروبیوتیک یا غذاهای تخمیری با باکتری مفید استفاده کند، این باکتری‌ها می‌توانند از طریق مسیر خونی به پستان‌ها رسیده و در شیر مادر ظاهر شوند. به عبارت دیگر، مصرف پروبیوتیک توسط مادر باعث بهبود غلظت باکتری‌های مفید در شیر می‌شود. برای مثال، استفاده از لاکتوباسیلوس ژرمینوزس (LGG®) توسط مادر، نه‌تنها تنوع بیفیدوباکتریا را در روده مادر افزایش می‌دهد، بلکه در برخی مطالعات باعث افزایش عامل تنظیم‌کننده‌ی رشد TGF-β۲ در شیر مادر شده و به بهبود پاسخ‌های ایمنی نوزاد کمک کرده است.

تأثیر مصرف پروبیوتیک مادر بر روده نوزاد

مصرف مکمل پروبیوتیک با سویه‌های متنوع توسط مادر می‌تواند به‌طور مستقیم بر میکروبیوم نوزاد اثر مثبت بگذارد. بررسی سیستماتیک نتایج تحقیقات نشان می‌دهد که پروبیوتیک‌های مصرفی مادران در دوره بارداری و شیردهی به راحتی در روده نوزاد کلونیزه می‌شوند. به عبارت دیگر، بسیاری از مطالعات نشان می‌دهند پس از مصرف منظم پروبیوتیک، همان باکتری‌های مصرفی در مدفوع نوزاد یافت می‌شوند و تعداد باکتری‌های مفید مانند بیفیدوباکتریا و لاکتوباسیلوس در روده نوزاد افزایش می‌یابد. در یک بررسی بزرگ، مشخص شد مادرانی که چند سویه پروبیوتیک (از جمله لاکتوباسیلوس رامنوسوس، لاکتوباسیلوس اسیدوفیلوس و بیفیدوباکتریوم لاکتیس) مصرف کردند، نوزادانشان در روزهای پس از تولد سطوح بالاتری از این باکتری‌ها در مدفوع داشتند.

تقویت سیستم ایمنی نوزاد

تأثیر مثبت پروبیوتیک‌ها تنها به تغییر ترکیب باکتری‌ها محدود نمی‌شود؛ بلکه به سیستم ایمنی نوزاد نیز کمک می‌کند. باکتری‌های مفید روده، با تولید متابولیت‌های ضدالتهاب و آموزش سلول‌های ایمنی نوزاد، سیستم ایمنی او را تقویت می‌کنند. مطالعات نشان داده‌اند که مادرانی که پروبیوتیک مصرف می‌کنند، نوزادانشان کمتر دچار اگزما و آلرژی‌های پوستی می‌شوند. افزون بر این، مصرف پروبیوتیک توسط مادر به افزایش عوامل تنظیم‌کننده‌ی ایمنی در شیر (مانند TGF-β۲) منجر می‌شود که می‌تواند بلوغ ایمنی دستگاه گوارش نوزاد را تسریع کند.

تغییر ترکیبات زیستی شیر مادر

برخی مطالعات نشان داده‌اند که مصرف پروبیوتیک توسط مادر ممکن است ترکیبات زیستی شیر را نیز تحت تأثیر قرار دهد. برای مثال، پروبیوتیک‌های خاص می‌توانند غلظت آنتی‌بادی‌ها و سیتوکین‌های تنظیم‌کننده‌ی ایمنی (مانند TGF-β و IgA) را در شیر تغییر دهند. بنابراین این موضوع نیاز به تحقیقات بیشتری دارد و نمی‌توان به طور قطعی نتیجه‌گیری کرد که پروبیوتیک‌ها ترکیبات ایمنی شیر را بهبود می‌دهند.

تأثیر بر سلامت روان مادران شیرده

شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد میکروبیوم روده با سیستم عصبی-مغزی در ارتباط است. برخی پروبیوتیک‌ها (به خصوص لاکتوباسیلوس رامنوسوس HN001) تأثیر مثبتی بر حالات روانی مادران دارند. در یک مطالعه بالینی بزرگ، زنانی که از اوایل بارداری تا ۶ ماه پس از زایمان پروبیوتیک مصرف کردند، پس از زایمان نمره‌ی افسردگی و اضطراب پایین‌تری نسبت به گروه دارونما گزارش کردند.

نقش پروبیوتیک‌ها در تکامل مغز نوزاد

وجود باکتری‌های مفید در دوران شکل‌گیری مغز و سیستم عصبی بسیار مهم است. محور روده-مغز نشان می‌دهد میکروبیوم روده می‌تواند بر توسعه عصبی تأثیر بگذارد. شواهد پیش‌بالینی نشان می‌دهد که برخی پروبیوتیک‌ها می‌توانند رفتارهای شبیه اوتیسم را در مدل‌های حیوانی کاهش دهند. محققان اذعان دارند که حوزه‌ی گوارش-مغز یک زمینه امیدوارکننده است، اما نیاز به مطالعات بالینی بیشتر در انسان دارد.

دستورالعمل‌ها و نکات ایمنی

اکثر مطالعات نشان می‌دهند که مصرف پروبیوتیک‌ها در دوران بارداری و شیردهی در کل بی‌خطر و حتی مفید است. با این حال، به دلیل تنوع سویه‌های پروبیوتیک، توصیه می‌شود قبل از شروع هر نوع مکمل پروبیوتیک با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت شود.

جدول: خلاصه نکات کلیدی

پرسش‌های متداول (FAQ)

آنچه باید به خاطر بسپاریم

در مجموع، مصرف پروبیوتیک توسط مادران باردار و شیرده نقش مهمی در شکل‌گیری و تعادل میکروبیوم روده نوزاد، تقویت سیستم ایمنی و حتی بهبود ترکیبات شیر مادر دارد. شیر مادر حاوی مقادیر زیادی باکتری‌های مفید است که از طریق آن روده نوزاد کلونیزه می‌شود و باعث رشد سالم میکروبیوم او می‌گردد. با این حال، قبل از مصرف هر گونه مکمل پروبیوتیک در دوران بارداری یا شیردهی، همیشه باید با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت نمود. پروبیوتیک‌های طبیعی شیر مادر یک منبع بی‌نظیر برای حمایت از سلامت نوزاد محسوب می‌شوند.

منابع علمی

• Borrego-Ruiz A, Borrego JJ. Early-life gut microbiome development... Microbiome Res. Rep. 2025;4:20.
• Al Jehani AN, et al. Impact of maternal microbiota composition on neonatal immunity... Pediatr Rep. 2025.
• Champney LC, et al. Maternal probiotic use is associated with decreased breastmilk inflammatory markers... Front. Nutr. 2024.
• Haiden N, Zaidi AZ, et al. Impact of maternal nutritional supplementation... Nutrients. 2021.
• Takahashi TT, et al. Effects of probiotic supplementation on TGF-β۱, TGF-β۲... Front. Nutr. 2019.
• Slykerman RF, et al. Effect of Lactobacillus rhamnosus HN001 in pregnancy... EBioMedicine. 2017.
• Wong GC, et al. The gut-microbiota-brain axis in autism spectrum disorder. Exon Publications, 2021.
• American Pregnancy Association. Probiotics During Pregnancy. 2023.